یادگار تلخ بی تدبیری

نسبت آب مصرفی در نیروگاه شهید مفتح و شهرک صنعتی ساوه/ نیروگاه شهید مفتح همدان، یادگار تلخ بی تدبیری/ وقوع فروچاله در مناطق خشک جزء آخرین مرحله از بیابان زایی است.

برای توسعه همه جانبه کشور، به خصوص در عرصه اقتصادی، نیاز به برق، امری ضروری بوده و در کشورهای در حال توسعه، بدون سرمایه‌گذاری مناسب در توسعه صنعت برق، نمی‌توان صحبت از توسعه اقتصادی کرد. به همین دلیل گسترش و ساخت نیروگاه‌ها، به عنوان قلب تپنده صنعت برق کشور، یکی از اصلی‌ترین سیاست‌های کلان دولتمردان می‌باشد. در همین راستا در طول دهه ۷۰، نیروگاه شهید مفتح همدان توسط دولت پنجم در شمال شرق استان همدان و در داخل دشت فامنین ساخته شد.

در آن روزها این نوع برنامه‌های زیر بنایی دولت برای مردم کشور، نوعی سرمستی و خوشحالی به همراه داشت. در این میان مردم استان همدان، در اوایل شروع ساخت و در ادامه افتتاح نیروگاه در استان که به عنوان غول صنعتی استان شناخته می‌شد، بسیار خشنود و سرمست بودند؛ تا جایی که بین مردم منطقه و به خصوص مسؤولان وقت استانی، اضافه شدن عنوان «شهید مفتح همدان» در کنار «نیروگاه بخاری ۱۰۰۰ مگاواتی»، نوعی پیشرفت و افتخار برای استان همدان قلمداد می‌شد؛ اما بعد از گذشت سالیانی از فعالیت این غول صنعتی، همه مردم استان و مسؤولان به این نتیجه رسیدند که سرمستی و خوشحالی شان بیهوده بوده و در حال حاضر در سطح استان کمتر کسی را می‌توان پیدا کرد که از وجود نیروگاه در این منطقه، دل خوشی داشته باشد.

گزارش پیش رو شرحی است بر این داستان غم انگیز که نگارنده ضمن اشاره به دلایل اینکه چرا سرمستی سابق جای خود را به نارضایتی مطلق داده است، به تشریح اقدامات غیرکارشناسی در احداث این نیروگاه می‌پردازد.

 

۱- یکی از مراحل اساسی در احداث نیروگاه ها، تعیین مکان مناسب برای احداث آنهاست که نیازمند توجه به سه مشخصه فنی (خطوط برق، بار مصرف و ارتفاع از سطح دریا)، محیط زیستی(منابع آب، شیب، گسل، اقلیم، خاک، زمین شناسی و پوشش گیاهی) و اقتصادی – اجتماعی (سوخت، راه و مراکز جمعیتی) می‌باشد. منابع آب مناسب و کافی از نظر سه مشخصه مذکور، اصلی‌ترین عامل برای مکان یابی یک نیروگاه حرارتی است. در تطبیق این سه مشخصه در مورد مکان یابی نیروگاه شهید مفتح مشخص می‌شود که این نیروگاه در قسمت شمالی استان قرار گرفته است و این قسمت از نظر منابع اساسی آب و خاک به چهار دشت بهار، همدان، رزن، فامنین، کبودراهنگ و قهاوند تقسیم می‌شود که نیروگاه مذکور در داخل دشت فامنین و قسمت خروجی دشت کبودرآهنگ واقع شده است. اقلیم دشت‌های مذکور «نیمه خشک سرد» است که این نوع اقلیم ها، شدیداً مستعد تبدیل به بیابان هستند. در این دشت‌ها هیچ گونه رودخانه دائمی وجود ندارد و منبع اصلی آب در این منطقه، منابع آب‌های زیرزمینی می‌باشد و آب در این منطقه اصلی‌ترین عنصر حیات و زندگانی روستایی و شهریست. با توجه به این که این نیروگاه از نوع بخاری با برج خنک کننده می‌باشد و به نسبت انواع دیگر نیروگاه‌های حرارتی گازی و سیکل ترکیبی، برای فعالیت خود نیازمند حجم بالاتری از آب است. به طوری که در نیروگاه حرارتی بخاری، به ازای هرکیلووات ظرفیت اسمی، به میزان ۰٫۷ لیتر در ثانیه آب لازم است و در نیروگاه حرارتی گازی به ازای هرکیلووات ظرفیت اسمی، به میزان ۰٫۱۲۳ لیتر در ثانیه آب لازم است. در نیروگاه سیکل ترکیبی(گازی و بخاری) نیز به ازای هرکیلووات ظرفیت اسمی، به میزان ۰٫۳۱۹ لیتر در ثانیه آب لازم است. نهایتاً موقعیت خاص استان همدان است که در بین شهرهای منطقه زاگرس و غرب کشور به لحاظ جغرافیایی و امنیتی، مساعد این استقرار صنعتی می‌باشد. در نتیجه باید گفت که در مورد مکان یابی نیروگاه انتخاب درستی صورت نگرفته است.

گویا مسؤولان دولت سازندگی، همه مؤلفه‌ها را مورد ارزیابی قرار داده اند، جز مؤلفه‌ای اساسی به نام آب؛ این در حالیست که در هیچ جای جهان سابقه ندارد که نیروگاه حرارتی از نوع بخاری با سیستم خنک کننده تر، در دشتی قرار گرفته باشد که فاقد هرگونه رودخانه دائمی یا دریاچه‌ای بوده و خود نیز، از نظر اقلیم شناسی جزء منطقه نیمه خشک سرد باشد و منبع تأمین آب خود را منابع آب‌های زیر زمینی‌ای قرار دهد که از نظر کیفیت، جزء بهترین آب‌ها محسوب می‌شوند.

۲- طی چند سال اخیر، دشت مورد نظری که نیروگاه در آن مستقر شده است، به دلیل برداشت‌های بی‌رویه مجاز و غیرمجاز آب از سفره‌های زیرزمینی توسط چاه‌های کشاورزی و صنعتی به خصوص واحد صنعتی نیروگاه شهید مفتح، سطح آب زیرزمینی به شدت افت کرده است و تا اعماق ۱۳۰ متری هیچ گونه آبی جهت بهره‌برداری وجود ندارد و در مناطق اطراف نیروگاه این عمق حتی به ۲۶۰ متر نیز می‌رسد. در این مورد مسؤولان تأکید دارند که نیروگاه فقط ۲٫۵ درصد آب منطقه را مصرف می‌کند و میزان آب مصرفی مذکور هیچ تأثیری مخرب گونه بر روی سفره‌های آب زیر زمینی نداشته اند! این در حالی است که حلقه چاه‌های نیروگاه با تعداد حدوداً ۲۴ حلقه از نظر موقعیت هیدروژئولوژیکی در بهترین نقطه گرادیان دشت و در قسمت خروجی دشت کبودراهنگ و در داخل دشت فامنین قرار گرفته‌اند و در حال حاضر میزان مصرف فعلی آب در نیروگاه شهید مفتح برابر با ده میلیون مترمکعب در سال می‌باشد. این برداشت‌های بی رویه و وقوع خشکسالی‌های متوالی اخیر منجر شده تا صدها چاه در این دشت در اراضی منطقه قهاوند و فامنین و کبودراهنگ و در اطراف چاه‌های نیروگاه و در روستاهای ویان و داق‌داق‌آباد و روعان و کردآباد و خلعت‌آباد و جهان آباد و غیره به طور کامل خشک شده است و در قسمت‌هایی از مناطق مذکور فرو چاله‌هایی رخ داده است که بعضی از آنها بزرگترین فروچاله خاورمیانه محسوب می‌شوند. در حال حاضر در منطقه مذکور هر لحظه احتمال می‌رود که فروچاله‌ای رخ داده و قسمتی از زمین بلعیده شود و این خطر به شدت واحد نیروگاه و بومیان منطقه را تهدید می‌کند. وقوع فروچاله در مناطق خشک جزء آخرین مرحله از بیابان زایی است. در این نوع مناطق سفره‌های آب‌های زیرزمینی به هیچ نحوی احیا نخواهند شد. لذا با ادامه روند فعلی انتظار می‌رود که طی چند سال آینده، این مناطق به بیابان مطلق جغرافیایی تبدیل شود.

۳- کنش و واکنش در طبیعت قانون ثابتی است. در هر منطقه‌ای بین محیط زیست و توسعه و ساخت واحد‌های صنعتی کنش و واکنشی برقرار است. سوخت مصرفی نیروگاه شهید مفتح همدان فسیلی می‌باشد که آلودگی‌های زیست محیطی، گازهای گلخانه‌ای، پساب صنعتی را برای منطقه به همراه داشته است که این کنش منجر به واکنش‌هایی در تغییر اقلیم منطقه و ایجاد بیماری برای بومیان ساکن و در نتیجه تحمیل هزینه‌های اجتماعی برای درمان را به ارمغان آورده است. در هر منطقه‌ای بین محیط زیست و توسعه و ساخت واحدهای صنعتی، کنش و واکنشی برقرار است. سوخت مصرفی نیروگاه شهید مفتح همدان فسیلی است که آلودگی‌های زیست محیطی، گازهای گلخانه‌ای و پساب صنعتی را برای منطقه به همراه داشته است که این کنش، منجر به واکنش‌هایی در تغییر اقلیم منطقه و ایجاد بیماری برای بومیان ساکن و در نتیجه تحمیل هزینه‌های اجتماعی برای درمان را به ارمغان آورده است. با توجه به مشخصات زمین شناسی منطقه، در برابر این کنشی که نیروگاه اقدام به بلعیدن آب‌های زیر زمینی نموده است، همواره احتمال می‌رود تا زمین در واکنشی، اقدام به بلعیدن واحدهای این غول صنعتی بنماید. با توجه به اظهارات تعدادی از اهالی منطقه فامنین، مبنی بر این که آلودگی‌های حاصل از سوخت نیروگاه علاوه بر ساعات روز در طول شب نیز، تغییرات مضاعفی داشته که این احتمال می‌رود سوخت مصرفی در طول شب‌ها متفاوت بوده و همچنین تغییراتی در دریچه‌های خروجی دود اتفاق می‌افتد که منجر به تشدید آلودگی، در مقایسه با ساعات روز می‌شود. البته در این مورد، چندی پیش این واحد صنعتی به عنوان واحد سبز صنعتی استان معرفی شد که خود جای بسی تأمل دارد! وقوع کنش و واکنش‌های مذکور در منطقه، تأثیرات بسیار حاد اقتصادی و اجتماعی را به همراه داشته است. در این منطقه با توجه به وقوع فروچاله و بی‌آبی، هیچ کس راغب به سرمایه‌گذاری در حوزه‌های مختلف نبوده و کشاورزی نیز با محدودیت خاصی همراه شده است. همین عامل منجر به عدم توسعه روستاهای اطراف و بالا رفتن آمار بیکاری و معضلات اجتماعی و مهاجرت روستاییان شده است. طی این سال‌ها بسیاری از روستاهای فامنین و کبودراهنگ و قهاوند در اثر مهاجرت، خالی از سکنه شده است و روستا‌های باقی نیز با معضلات فراوانی دست و پنجه نرم می‌کنند. اصلی‌ترین معضل، نداشتن آب کافی برای شرب و بهداشت و کشاورزی می‌باشد و همواره ضریب اشتغال در این منطقه بسیار پایین بوده و آمار افراد بیکار در این منطقه بسیار بالاست. مهاجرین مذکور بعد از خروج از این مناطق، اقدام به سکونت در حاشیه شهرهایی نظیر: ساوه، اصفهان، تهران، قم، همدان و غیره نموده‌اند که همواره مسائل و معضلات حاشیه نشینی را برای شهر‌های مذکور و خود مهاجرین به همراه داشته است.

۴- استان همدان در طول سال‌های اخیر، به دلیل خشکسالی‌های متوالی، با یک چالش کم آبی رو به رو بوده است. شدت این چالش به حدی بوده که فقط در طول سال گذشته، چندین روستای استان با تانکر آبرسانی می‌شدند و در سطح شهر همدان نیز به دلیل کاهش شدید آب در شبکه‌های توزیع آب شهری به استفاده و اجاره چندین چاه شرب کشاورزی در دشت بهار، جهت تقویت آب شرب شبکه آبفای شهری انجامیده است. علاوه بر کمبود آب در سیستم سراسری، فرسودگی شبکه‌های توزیع آب شهری نیز بر این مشکلات افزوده است. در این اوضاع بی‌آبی استان، تأمین آب مورد نیاز نیروگاه نیز مضاف بر مسائل یاد شده است و خود به یک معضلی بغرنج تبدیل شده است. مسؤولان نیروگاه برای حل این مشکل، اقدام به پیاده سازی طرح انتقال آب از حوزه‌های دیگری مثل: منطقه کرفس رزن نمودند که با مقاومت شدید مردم روبه رو شد و در ادامه تلاش‌ها، مقرر گردیده تا ۲۵ درصد خروجی پساب تصفیه‌خانه فاضلاب قاسم آباد شهر همدان، به این واحد صنعتی تخصیص پیدا کند.

۵- در دوره دولت نهم و دهم ریاست جمهوری دکتر احمدی نژاد که توجهی ویژه‌ای برای حل مشکلات استان‌ها و شهرستان‌های کوچک وجود داشت، برای حل مشکل کم آبی استان، طرح انتقال آب از سد تالوار زنجان به همدان تصویب و به عنوان یکی از طرح‌های مهر ماندگار به مرحله اجرا در آمد که در حال حاضر، هنوز به مرحله بهره برداری نرسیده است. در مورد مشکل کم آبی نیروگاه شهید مفتح نیز، مصوب شد تا سامانه خنک کننده نیروگاه از حالت تر به حالت ترکیبی تر و خشک تبدیل شود که با عملیاتی شدن این تبدیل، میزان ۸۰ درصد آب مصرفی فعلی کاهش می‌یابد. این که چرا از ابتدای تأسیس یا چندین سال پیش این اتفاق نیفتاده است را باید از مسؤولان وزارت نیرو و مسؤولان استانی پرسید. البته ناگفته نماند که طراحی سامانه خنک کننده تر، از نظر کارایی فنی بسیار مناسب است و هزینه اجرایی آن نیز، نسبت به سیستم خنک کننده خشک کمتر می‌باشد و دارای قابلیت تطبیق سریع با شرایط کاری را داشته است. ولی این موضوع، علیرغم داشتن مزایای مذکور، همواره پدیدآورنده مشکلاتی همچون: آلودگی‌های زیست محیطی، مه خروجی از برج، و شدید تر از همه این‌ها، مصرف بالای آب است که موجب پایین آمدن سطح آب‌های زیرزمینی در ذخایر آب منطقه می‌شود و کمبود آب نیز باعث کاهش قدرت تولیدی نیروگاه، تا حد قابل ملاحظه‌ای می‌شود. در طول چند سال گذشته که آب لازم در منطقه وجود داشته و لزوماً کسی به فکر منابع آبی و محیط زیست نبوده و تنها هدف و هم و غم مسؤولان نیروگاه، بالا نگه داشتن میزان برق تولیدی بوده است، یکی از اصلی‌ترین دلایل عدم تصمیم گیری برای این تغییر محسوب می‌شود. البته باز می‌توان ریشه مشکل را در طراحی و ساخت اولیه این نیروگاه بررسی کرد که چرا در همان ابتدای طرح با مشخصه خشک مطلق ساخته نشده است که بررسی آن می‌تواند ما را به پاسخ‌هایی همچون: دلایل اقتصادی، نظر اشتباه کارشناسان وقت دولت سازندگی و یا نبود فناوری لازم در زمان ساخت برساند. به هر حال دولتمردان سازندگی، با استقرار نیروگاه در این منطقه، برای تاریخ همدان یک یادگاری تلخی بر جای گذاشتند و مردم این قرن و حتی نسل‌های بعدی نیز این تلخی را هیچ گاه فراموش نخواهند کرد.

۶- در مصوبه تبدیل سامانه برج‌های خنک‌کننده نیروگاه شهید مفتح از ‌تر به خشک، مقررگردید تا چهار برج خنک کننده احداث شود که در زمان تصویب این طرح، هزینه برآورد شده هر۴ برج، حدود ۱۱۶ میلیارد تومان بوده که با توجه به مشکلات اقتصادی و کمبود اعتبارات، طرح با ساخت یکی از ۴ برج مذکور کلید خورده است و در حال حاضر فقط برای یکی از این برج ها، ۵۲ میلیارد تومان هزینه شده و هنوز هم به مرحله بهره برداری نرسیده است؛ اما این پروژه هم مانند بسیاری از طرح‌های دولت نهم و دهم، قرار بود نیمه اول سال ۹۲ به بهره‌ برداری برسد که در حال حاضر، فقط ۵۰درصد پروژه آن هم در فاز نخست پیشرفت داشته است. به نظر می‌رسد با توجه به روند کند تخصیص اعتبارات، مصوبات استانی این طرح نیز، مانند سایر طرح‌های مهر ماندگار، نیمه تمام ماندگار شود. در این مورد گلایه نمایندگان استان در مجلس به وزیر نیروی وقت نیز در حد اجرای فاز اول ثمرده نبوده است. به گفته مسؤولان استانی، عدم پیشروی این پروژه کمبود اعتبارات بوده و نیز قطعات لازم برای این برج‌ها می‌بایست از کشور‌های خارجی از طریق واردات تأمین شود که به دلیل تحریم‌های قبلی، قطعات مذکور تأمین نشده است. درحالی که برخی تحریم‌ها علیه ایران در حال برچیده شدن است، مسؤولان وزارت نیرو، به خصوص مسؤولان استانی باید پیگیری ویژه‌ای را جهت حل مشکل واردات قطعات مورد نیاز بنمایند و در زمینه جذب اعتبارات لازم نیز تلاش مضاعفی داشته باشند.

۷- بنا بر اعلام کارشناسان، بعد از راه‌اندازی کامل برج‌های خنک‌کننده خشک، در نیروگاه شهید مفتح همچنان به ۲۰ درصد مصرف آب فعلی نیاز خواهد بود که این حجم آب، برابر با ۹۰ لیتر در ثانیه می‌باشد. با توجه به بند‌های قبلی و روند افت شدید آب در منطقه، این ۹۰ لیتر در ثانیه به نسبت موقعیت منطقه، حجم بالایی از آب است. اینجاست که باید از مسؤولان پرسید که در این زمینه واقعاً چه میزان تحقیق و بررسی و برآورد‌های اقتصادی لازم انجام گرفته است یا این که صرفاً یک کار تقلیدی بوده که هر جا به این مسائل برخورد کرده اند، اولین و آخرین راه حلشان ساخت برج خنک کننده بوده است. شاید با بررسی‌های خلاقلانه و کارشناسانه، بتوان به راه حل‌های بهتری دست یافت. شاید با بررسی‌های کارشناسانه، بتوان با راه حل‌هایی نظیر: توسعه نیروگاه‌های مقیاس کوچک در شهرستان‌های دیگر دست یافت که از نظر بازدهی و صرفه اقتصادی، متناسب و حتی کمتر از هزینه‌هایی باشد که در حال حاضر جهت ساخت برج خنک کننده و انتقال پساب تصفیه خانه از همدان به نیروگاه و راهکار‌هایی از این دست باشد. پیشرفت‌های گوناگون در عرصه‌ تأمین انرژی و خصوصاً برق، در سال‌های اخیر از شدتی مضاعف بهره‌مند شده‌اند. علیرغم طراحی و ساخت نیروگاه‌های جدید هسته‌ای و سیکل ترکیبی، یکی از سیاست‌های کلان فعلی در سطح جهانی، پیاده سازی تولید پراکنده برق می‌باشد که با استفاده از واحد‌های نیروگاهی کوچک مقیاس به واحدهای تولید همزمان برق و حرارت (CHP) با بازدهی بیش از ۷۰درصدی و سامانه‌های فتوولتاییک پراکنده خورشیدی و توربین‌های بادی دست یافت که علاوه بر بازدهی بالا، اثرات مخرب زیست محیطی کمتری به همراه خواهد داشت. مثلاً: یکی از فناوری‌های جدید در عرصه تولید انرژی الکتریکی، سلول‌های فوتوولتاییک است که با بهره ‌گیری از تابش اشعه‌های خورشید، برق تولید می‌کنند. در این زمینه، می‌توان چین را به عنوان یکی از کشورهای پیشرو در بهره‌‌گیری از انرژی خورشیدی در تولید برق دانست. به طوری که تا سال ۲۰۱۲، در حدود ۸۳۰۰ مگاوات ظرفیت خورشیدی جهت تولید برق ایجاد شده است. این ظرفیت حدوداً معادل احداث ۸ نیروگاه حرارتی مقیاس بزرگ، همچون نیروگاه شهید مفتح همدان می‌باشد. شرایط جغرافیایی از مهم‌ترین فاکتورهای توسعه‌ نیروگاه‌های بادی و خورشیدی در شبکه برق می‌باشند. با توجه به گستره وسیع جغرافیایی ایران، می‌توان ادعا کرد که تمام فناوری‌های جدید تولید برق که از منابع محیطی بهره‌ می‌برند، قابلیت استفاده در نقاط مختلف کشور را دارند. برای مثال، در شهر همدان و با توجه به وزش جریان‌های هوایی شدید در اوقات مختلف سال، به نظر می‌رسد موقعیت جغرافیایی مناسب، جهت احداث مزارع بادی فراهم باشد. البته شروع فرآیند توسعه تکنولوژهای نوین تولید انرژی الکتریکی، می‌بایست با حمایت نهادهای دولتی همراه باشد.

۸- سد اکباتان همدان، به عنوان بزرگترین مخزن ذخیره‌ای آب‌های سطحی استان، دارای ظرفیت حداکثری۴۰ میلیون متر مکعب می‌باشد. از جهتی نیز میزان مصرف فعلی آب در نیروگاه حرارتی بخاری و با سم خنک‌کننده‌تر، برابر با ده میلیون مترمکعب در سال می‌باشد. یعنی در طول کارکرد دو دهه‌ای نیروگاه، حجم آب مصرفی در هر سال، برابر با یک چهارم ظرفیت حداکثری سد اکباتان می‌باشد. با بررسی مختصر مشخص می‌شود که این نیروگاه، حدود ۳۱۸ لیتر در ثانیه آب مصرف می‌کند. شهرک صنعتی ساوه در همجواری استان همدان و در استان مرکزی واقع شده است و این شهرک صنعتی به عنوان بزرگترین شهرک صنعتی خاورمیانه می‌باشد که برای حدود بیست و پنج هزار نفر اشتغال زایی به وجود آورده است. مجموع کل آب مصرف شده در این شهرک، برابر با حدود ۳۹۰ لیتر در ثانیه می‌باشد. حال با چشم پوشی از مسائل دیگر، می‌توان مدعی شد که اگر میزان آبی که طی این سالیان، توسط نیروگاه مصرف شده در صنایع کوچک و رونق واحد‌های صنعتی منطقه به کار گرفته می‌شد، دقیقاً همان سرمستی اولیه و اشتغالزایی وآبادانی برای منطقه به همراه داشت. هرچند هیچ کس نمی‌تواند منکر میزان برق تولیدی توسط این نیروگاه برای کشور و منطقه باشد. این در حالی است که فقط ۵۵ درصد برق تولیدی در استان مصرف و مابقی به استان‌های همجوار ارسال می‌گردد.

بی شک اگر مسؤولان به ظاهر فن‌سالار دولت سازندگی و خوش خیال سال‌های گذشته، مدیریت صحیح و جهادگونه‌ای به کار گرفته بودند و در مورد برداشت از آب‌های سفره‌های زیرزمینی، اقدامات سازنده‌ای را به اجرا می‌گذاشتند، امروز اوضاع معیشتی و اقتصادی اهالی روستاهای دشت‌های مورد اشاره اینگونه نبود؛ اما آنچه در حال حاضر انتظار می‌رود این است که مسؤولان ارگان‌های تابع وزارت نیرو و جهاد کشاورزی، نسبت به انجام مطالعات کارشناسی و میدانی اقدام نمایند و در جهت حفظ بیش از پیش مقدار آب موجود در این منطقه، تلاش نموده و تدبیری اتخاذ کنند تا روند فعلی در این منطقه تغییر کرده و سیری صعودی به سمت یک نوع توسعه پایدار در منطقه در پیش گرفته شود. البته ناگفته نماند که از طرف ارگان‌های مذکور، اقداماتی نظیر: ایجاد حوضچه‌های تغذیه مصنوعی، سفره‌ها و برنامه‌های تعادل بخشی در شرکت آب منطقه‌ای صورت گرفته است که برخی از این برنامه‌ها با توجه به شرایط آب و هوایی منطقه، اصلاً کاربردی ندارد و برنامه‌های دیگر نظیر: تعادل بخشی، بازدهی لازم را در جهت حفظ منابع آبی و خاکی برای توسعه پایدار نداشته است.

منبع: هگمتانه –  علی حسنی

با تشکر از وب سایت کورنگ


2 دیدگاه برای “یادگار تلخ بی تدبیری
  1. سلام
    وب جالبی داری
    ولی علت اصلی فرو چاله ها بیشتر مصرف بی رویه اب در زمین های کشاورزیه که اکثر کشاورزای بی فکر از روش سنتی استفاده از اب استفاده میکنن نه از روش فشار ای
    مرسیییییییییی

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.